Hoe komt het toch dat nét wanneer je hoofd op je kussen ploft in bed, je brein besluit: “Perfect moment om nog even die ongemakkelijke meeting van vorige week te herbeleven!”? Of nog erger: wanneer je wakker wordt voor je alarm? De wetenschap heeft eigenlijk een verrassend logische verklaring.
Neurowetenschapper Job van den Hurk legt het haarfijn uit in de Universiteit van Nederland podcast, en wij kaderen het hier in de context van werk. Inclusief enkele tips tegen piekeren.
Lang geleden had ons brein één prioriteit: overleven. En daar is het dus ook evolutionair op afgestemd geraakt. De koppeling tussen emoties en geheugen hielp ons te onthouden wat gevaarlijk was. Als we ons indertijd op de savanne te pletter schrokken wanneer we ergens een leeuw tegenkwamen, gingen we die plek bewust vermijden.
Zo beschermden we onszelf tegen dreigende gevaren. We zijn mettertijd zo geëvolueerd dat we die beangstigende situaties niet meer afwachten, maar ze proactief in ons hoofd al bedenken. Die gevarensimulator kan absoluut voordelen bieden, maar er is ook een keerzijde.
De meeste ‘gevaren’ van vandaag zijn namelijk een pak minder harig. Nu spelen we mentale horrorfilms af met confronterende feedback of vervelende to do’s in de hoofdrol. Op een eenvoudige “Hey, alles goed?” van je leidinggevende op Teams reageer je uit puur instinct misschien even angstig als wanneer je een leeuw voor je neus krijgt.
Gelukkig beschikt ons brein ook over een soort interne ‘filter’ die voorkomt dat we door dat soort gevoelens continu overspoeld raken: de prefrontale cortex. Die helpt je bij het maken van rationele afwegingen, het temperen van emoties en het aanbrengen van nuance. Anders zouden we een speelbal zijn van onze gevarensimulator.
Alleen… Heb je al gemerkt dat je overdag dingen beter kan relativeren dan ‘s avonds? Dat is geen toeval. Wanneer je je klaarmaakt om te slapen, schakelt je prefrontale cortex langzaam over naar een soort sluimerstand. In je slaap hoef je dan ook geen emoties te reguleren – daarom kunnen dromen soms vrij heftig zijn.
Wanneer je je klaarmaakt om te slapen, schakelt je prefrontale cortex langzaam over naar een soort sluimerstand.
Omgekeerd blijven de emotionele gebieden in je hersenen dus wél aan staan. ‘s Nachts blijkt je amygdala zelfs nog actiever dan overdag. Dat is zeg maar je interne rookmelder die alles in de gaten houdt wat met dreiging en angst te maken heeft. Met andere woorden: je controlekamer slaapt, maar je alarmsysteem blijft aan.
Ook dat valt evolutionair te verklaren trouwens: het is donker ‘s nachts, dus je ziet dreigingen niet aankomen. En tijdens je slaap ben je erg kwetsbaar natuurlijk. Daarom schakelt de amygdala ‘s nachts naar een hoger standje.
Resultaat? Elke gedachte die zich aandient op dat moment, kan als een potentieel gevaar gezien worden. Relativeren lukt niet, want je filter staat uit. Je hersenen maken geen onderscheid meer tussen een belangrijke presentatie of een moeilijke feedbackronde en een levensbedreigende situatie.
Je neigt naar doemdenken en blijft hangen in het negatieve. Je voelt een soort alertheid en angst die je overdag helemaal niet hebt. En het wordt nog interessanter.
De meeste mensen rapporteren twee piekerpieken:
Dan krijg je dus de klassieke situatie: je wordt wakker rond 4u26, kijkt naar het plafond en begint te piekeren. Over dat rapport dat nog af moet. Over een foutje dat je gisteren maakte. Over of je collega misschien iets bedoelde met die ene opmerking.
Wat je ’s nachts denkt, is niet per se waar. ’s Nachts nemen we onszelf veel te serieus. We voelen emoties intenser, schatten risico’s verkeerd in, en blijven hangen in doemscenario’s. Maar dat ligt niet aan jou - het ligt aan je breinconfiguratie op dat moment.
Wat je best onthoudt: wat je ’s nachts denkt, is niet per se waar. ’s Nachts nemen we onszelf veel te serieus. We voelen emoties intenser, schatten risico’s verkeerd in, en blijven hangen in doemscenario’s. Maar dat ligt niet aan jou – het ligt aan je breinconfiguratie op dat moment.
Overdag ziet diezelfde situatie er vaak veel minder dramatisch uit. Dan is je filter weer actief. Je amygdala rustiger. Je nuance terug. En denk je: “Waar maakte ik me in godsnaam druk om?”
Een magische truc om het piekeren volledig te stoppen, is er helaas niet. Maar als je weet wat er gebeurt, kan je er misschien wel anders mee omgaan. Een paar concrete ideeën:
En misschien wel de belangrijkste tip: deel dit ook met je collega’s. Want laten we eerlijk zijn, wie heeft er níét al eens in bed liggen tobben over werk? Hopelijk lukt het de volgende keer tóch om wat te relativeren. Voor wie meer wil weten over dit thema: lees zeker onze blog over de impact van piekeren op het werk (en andersom).
Speciaal voor HR- en Learning & Development-professionals organiseren we trouwens op 29 september het webinar “Van piekeren naar veerkracht”. Daarin gaan we dieper in op de kunst van loslaten op de werkvloer. Inschrijven is gratis, maar de plaatsen zijn beperkt. Hopelijk tot dan!
